Τοπωνυμική μελέτη του οικισμών Βορίζα, Λαλουμά και Μεσίσκλι Ηρακλείου

 

ΣΠΑΡΑΓΜΑΤΑ ΜΑΓΙΚΟΥ ΚΩΔΙΚΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΣΑΡΑ

    Τα ανέκδοτα σπαράγματα του μαγικού κώδικα που δημοσιεύονται και σχολιάζονται για πρώτη φορά στην παρούσα εισήγηση παραχωρήθηκαν από ιερέα της περιοχής της Μεσαράς, ο οποίος θέλησε να κρατήσει την ανωνυμία του[1]. Το αρχικό σώμα του κώδικα βρέθηκε φυλαγμένο σε κρυφό ντουλάπι μέσα στο Ιερό εκκλησίας και αποκαλύφθηκε κατά τη διάρκεια εργασιών συντήρησης της. Η κρυφή θυρίδα βρισκόταν πίσω από ένα παλιό, καρφωμένο στον τοίχο ξύλινο ράφι, στο οποίο φυλάσσονταν τα εκκλησιαστικά βιβλία. Πιθανότατα τοποθετήθηκαν εκεί από ιερέα του οικισμού στα τέλη του 19^ου αιώνα ή στις αρχές του 20^ου, αν λάβουμε υπόψη το βαθμό της φθοράς των φύλλων, την ημερομηνία έκδοσης εκκλησιαστικών βιβλίων, που βρίσκονταν στον ίδιο χώρο, και την οικογενειακή παράδοση ιεροσύνης, η οποία θα επέτρεπε στον ιερέα-πληροφορητή μας να γνωρίζει την ύπαρξή του τουλάχιστον σε βάθος 80 περίπου χρόνων. 

    Από τον αρχικό μαγικό κώδικα που βρέθηκε, σώζονται σήμερα μόνο πέντε ανάριθμα φύλλα[2] διαστάσεων 17,3 x 13,7 εκ., τα οποία αριθμήσαμε από το 1 έως το 5, από τα οποία μόνο το 4^ο και το 5^ο φύλλο είναι συνεχόμενα. Τα υπόλοιπα αριθμήθηκαν σε τυχαία σειρά. Στις εννέα γραμμένες σελίδες καταγράφονται 17 μαγικές συνταγές των οποίων η δομή απέχει των τυπικών επωδών–γητειών που συνήθως αρχίζουν με την επίκληση της τριαδικής θεότητας ή κάποιας θεϊκής δύναμης. Στο μεγαλύτερο μέρος συνιστούν απλές τελεστικές συνταγές (εξαιρούνται οι αρ. 7 και 10) με μοναδικό λεκτικό στοιχείο τον «ἐπάναγκον λόγον», το λόγο που δεσμεύει τις δαιμονικές δυνάμεις.

    Η θεματολογία τους ποικίλλει: μια συνταγή αφορά σε ανδρόγυνο που μαλώνει (α.α. 1), τέσσερεις στην προστασία από εχθρούς (α.α. 2, 3, 4, 5), μία στον εξορκισμό της Γελλούς (α.α. 7), μία λύση αφορισμού και κατάρας καταγραμμένη δυο φορές (α.α. 8, 13), μια συνταγή εξόντωσης ανθρώπου (α.α. 9), τρεις συνταγές αφορούν σε παιδιά: προστασία από φαντάσματα, για να κοιμάται το παιδί, εξορκισμός της κλαούρας και νουνούρας (α.α. 10, 11, 12, 14), δυο συνταγές για εμφάνιση ή εξόντωση κλέφτη (α.α. 15, 16), μια για το ρίγο (α.α. 17) και μία που αφορά σε κάπνισμα αρρώστου (α.α. 18). Από αυτές τρεις (α.α. 9, 15, 16) επιδιώκουν την φυσική εξόντωση του αντιπάλου με την πρόκληση του θανάτου, ενώ μία (αρ. 2) την πρόκληση ασθένειας καθώς ο τελεστής ζητά από το διάβολο να εισέλθει σε κάθε πτυχή του σώματος του εχθρού, καθιστώντας τον μ’ αυτόν τον τρόπο ακίνδυνο.

   Ως προς το είδος των μαγικών συνταγών καταγράφονται τέσσερεις εξορκισμοί (α.α. 7, 11, 12, 17), τέσσερα φυλακτήρια[3] (α.α. 3, 4, 5, 10), τρεις κατάδεσμοι (α.α. 2, 15, 16), δύο λύσεις κατάρας (α.α. 8, 13), μια μαγική τελετή (α.α. 9), μια συνταγή κατασκευής μαγικού φίλτρου (α.α. 1), μια μαγικού εγχρίσματος (α.α. 14) και μια καπνίσματος-θυμιάματος αρρώστου (α.α. 18). Όλες αυτές οι μορφές είναι γνωστές ήδη από την αρχαιότητα, επιβιώνουν ως τις μέρες μας και χρησιμοποιούνται από εκείνους που πιστεύουν στις μαγικές δυνάμεις. Η δύναμη των μαγικών συνταγών αντλείται από θεϊκές και δαιμονικές δυνάμεις καθώς και από τη δύναμη των άρρητων συμβόλων, των μαγικών δηλαδή σχημάτων.

    Από το σύνολο των δεκαεπτά μαγικών συνταγών οι δέκα επικαλούνται θεϊκές δυνάμεις (α.α. 3, 4, 7, 8, 9, 10, 13, 14, 17, 18). Η επίκληση αυτή γίνεται είτε με την απευθείας επίκληση είτε με την απαγγελία ψαλμών του Δαβίδ και άλλων χριστιανικών κειμένων[4]. Σε τέσσερεις συνταγές γίνεται επίκληση δαιμονικών πνευμάτων: σε τρεις του ίδιου του διαβόλου (α.α. 2, 15, 16) και σε μια του δαιμονικού πνεύματος Σάβα που παρενοχλεί τα παιδιά (α.α. 12). Ας σημειωθεί ότι ο σκοπός της τέλεσης της μαγικής συνταγής δεν καθορίζει πάντοτε το είδος του πνεύματος του οποίου γίνεται η επίκληση. Για τη φυσική εξόντωση ανθρώπου γίνεται επίκληση και θεϊκών (α.α. 9) και δαιμονικών δυνάμεων (α.α  15, 16).

    Ο τελεστής επειδή γνωρίζει τα ρητά και τα άρρητα ονόματα των θεϊκών ή δαιμονικών δυνάμεων έχει τη δυνατότητα να τα χειραγωγήσει[5]. Χρησιμοποιεί σε όλες τις περιπτώσεις την προστακτική έγκλιση, η οποία είναι άλλωστε η έγκλιση που χρησιμοποιείται τόσο στις αρχαίες μαγικές τελετές[6] όσο και στα χριστιανικά κείμενα (π.χ. υπάρχουν 6 προστακτικές στην Κυριακή προσευχή). Ο τελεστής-μάγος δεν επικαλείται απλώς τη βοήθεια των δαιμονικών δυνάμεων, δεν τις ικετεύει, αλλά τις διατάσσει: «Σφίγγε διάβολε τούς κόμβους…διάβολε πρόσδεξε» (α.α. 2), «ἀναχώρησον ἀπό ὅλον του τό μέλος πνεῦμα ἀκάθαρτον» (α.α. 17).  Προστακτική χρησιμοποιείται και στις απλές λαϊκές επωδούς-γηθειές: διατάσσεται το θείο να συμβάλλει στο στόχο. Στον κατάδεσμο λ.χ των «άγριων μιαρών» ο τελεστής επιτάσσει: «Άη Γιώργη δεσανέ, δέσε και χαλίνωσε τον όφι και τη λιόχεντρα…»[7].

   Άρρητα μαγικά σύμβολα απαντούνται σε έντεκα συνταγές: τρεις επικαλούνται μόνο τη δύναμη αυτών των συμβόλων (α.α. 1, 5, 11) και οκτώ ενισχύουν τη μαγική δύναμη τους - παράλληλα με τη θεϊκή ή δαιμονική επίκληση - και με μαγικά σύμβολα (α.α. 4, 7, 8, 10, 12, 13, 16, 18). Η χρήση των μαγικών συμβόλων είναι γνωστή από την αρχαιότητα[8]. Τα απόρρητα αυτά γράμματα μπορούσαν να διαβαστούν μονάχα από τους μυημένους, γεγονός που δεν μας επιτρέπει να τα ερμηνεύσουμε, επειδή ακόμα και σήμερα κρατούν καλά σφραγισμένο το μυστικό τους. Έρευνες όμως έχουν δείξει ότι πολλές φορές παρουσιάζουν ομοιότητα με τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά, και τα κυπριακά συλλαβογράμματα. Πιθανολογούμε ότι μέσα τους κρύβουν τα άρρητα ονόματα των θεϊκών και δαιμονικών πνευμάτων που κάθε φορά καλούνται να συμβάλλουν ή επιδιώκεται να εκδιωχτούν, για να επιτελεστεί ο στόχος του τελεστή[9].

  Ο γραφικός χαρακτήρας, η σταθερή και συνεχόμενη γραφή, η σχετικά καλή γνώση ορθογραφίας και της χρήσης του τονισμού δείχνουν ότι ο γραφέας του κώδικα ήταν άνθρωπος που έχει δεχτεί κάποια παιδεία. Πιθανότατα ήταν ιερέας και απευθύνεται σε ιερέα. Τούτο συνάγεται τόσο από το χώρο εντοπισμού του κώδικα, από την συχνή χρήση ψαλμών του Δαβίδ και αποσπασμάτων από εκκλησιαστικά κείμενα, όχι κοινών στο λαϊκό θρησκευτικό λόγο, αλλά κυρίως από τη μαγική συνταγή ὅταν θέλης να ξωλωθρέψης ἄνθρωπον (α.α 9), η εκτέλεση της οποίας γίνεται την ώρα της ιεράς προθέσεως, μπροστά στο θυσιαστήριο.

   Ο γραφέας γράφει από μνήμης, χωρίς να ανατρέχει στα θρησκευτικά κείμενα. Αν και ιερέας, μεταφέρει λανθασμένα κάποια αποσπάσματα, τα οποία έχει μάλιστα παρερμηνεύσει (πχ. ὁ Θεός ἐν τοῖς ὀσίοις μου  αντί του ορθού  ὁ Θεός, ἐν τοῖς ὠσὶν ἡμῶν (α.α. 3)) ή η ανορθογραφία είναι έντονη (πχ. Φῶς χριστοῦ φένει πάσει αντί του ορθού Φῶς Χριστοῦ φαίνει πᾶσι. (α.α. 7)).

   Η γλώσσα των μαγικών συνταγών είναι μείγμα της εκκλησιαστικής γλώσσας, της γλώσσας δηλαδή των Ψαλμών και των άλλων εκκλησιαστικών κειμένων και της δημώδους κρητικής διαλέκτου. Λέξεις όπως, το κουλούκι, ο άθος, το ανύχι, ή εκφράσεις όπως θέσε το, κράθειε το, δος του καιρό κ.ά. δεν αφήνουν περιθώρια αμφισβήτησης της κρητικής καταγωγής του γραφέα των μαγικών συνταγών.  

 

   Η περίπτωση του ιερέα-(αντι)γραφέα του μαγικού κώδικα που εξετάζουμε, δεν είναι μοναδική, τουλάχιστον στην περιοχή της Μεσαράς. Η εικόνα του ιερέα-μάγου, του προσώπου που συνδυάζει και ελέγχει κάθε μορφής πνευματική δύναμη και που είναι συνηθισμένη στις πρωτόγονες κοινωνίες αλλά και  στην αρχαιότητα, επιβιώνει ακόμα και σήμερα σε κοινωνίες στις οποίες η άγνοια - συνδυασμένη με τη βαθιά πίστη - καθορίζει τις επιλογές των ανθρώπων[10]. Ωστόσο η συνύπαρξη αυτή σε ένα πρόσωπο είναι αντιφατική ως προς τούτο: όπως φαίνεται από το περιεχόμενο των μαγικών συνταγών ο ιερέας-μάγος, ασκώντας τη μαγεία, επιδιώκει μόνο υλικό, προσωπικό όφελος, διαπίστωση που δεν συνάδει με το ρόλο του πνευματικού καθοδηγητή, που του αναθέτει η χριστιανική εκκλησία. Ακριβώς σ’ αυτή την αντίφαση στηρίζεται και ο φόβος που προκαλεί στον παραδοσιακό άνθρωπο μια πιθανή κατάρα ιερωμένου, αλλά και κάποιες περιπτώσεις ιερέων που καταγράφηκαν στη συνείδηση των κατοίκων της Μεσαράς ως προσώπων με ιδιαίτερες ικανότητες στην αντιμετώπιση θεών και δαιμόνων.  Η αντίφαση ωστόσο περιορίζεται μόνο σ’ αυτό το επίπεδο. Εξάλλου η σύγχυση θρησκείας και μαγείας και η αδυναμία διαφοροποίησής τους αποτέλεσε ένα από τα πρώτα στάδια της ανθρώπινης εξέλιξης. Σε μικρές κλειστές κοινωνίες, όπως οι τοπικές κοινωνίες της κρητικής αλλά και γενικότερα της ελληνικής υπαίθρου μέχρι και τα μέσα του 20^ου αιώνα (σε αρκετές περιπτώσεις διατηρείται ακόμα και σήμερα), συναντάμε ανθρώπους, ανάμεσά τους και ιερωμένους, που αδυνατούν να διακρίνουν τα όρια μαγείας και θρησκείας και για τούτο καταφεύγουν σε μαγικοθρησκευτικές τελετές για την αντιμετώπιση του αγνώστου. Η διαπίστωση ότι ο τελεστής-μάγος είναι ιερέας που συγκεντρώνει στο πρόσωπό του την ιδιότητα του θεράποντος των θεϊκών και παράλληλα και των δαιμονικών πνευμάτων, αποδείχνει την πλήρη συνύπαρξη της δεισιδαιμονίας με τη θρησκεία στη λαϊκή πίστη, η οποία δεν είναι σπάνια στις ελληνικές παραδοσιακές κοινότητες[11].

   Οι μαγικές συνταγές και οι σολομωνικές καταλήγουν συχνά σε χέρια ιερωμένων επειδή, σύμφωνα με τους πληροφορητές μας, δεν επιτρέπεται η καταστροφή τους και ότι όποιος επιχειρήσει να καταστρέψει αυτά τα «μαγικά χαρθιά θα ‘χει άσκημο τέλος». Αυτός είναι ο λόγος που οι κληρονόμοι τέτοιων πολύτιμων για την επιστήμη της λαογραφίας εγγράφων καταφεύγουν συχνά σε μοναστήρια ή σε ιερείς και παραδίδουν την «ανίερη» κληρονομιά τους. Η έρευνά μας έχει υπόψη της δυο ακόμα τέτοιες περιπτώσεις κατάθεσης μαγικού υλικού σε ιερέα – στο μέλλον θα δουν το φως της δημοσιότητας – και μια περίπτωση κληρονόμου, στον οποίο παλαιοημερολογίτης ιερέας υπέδειξε τον τρόπο και τον τόπο καταστροφής: έπρεπε να το μεταφέρει στο μοναστήρι της Αλμυρής (Δήμος Γόρτυνας Ηρακλείου), να ανάψει φωτιά και να το τοποθετήσει επάνω και να φύγει χωρίς να γυρίσει να κοιτάξει πίσω. Ωστόσο, αφού ο εκτελεστής της εντολής απομακρύνθηκε αρκετά και ένιωσε την ψυχολογική ασφάλεια της απόστασης και του κεντρικού οδικού δικτύου, η περιέργεια έστρεψε το βλέμμα του προς τα πίσω, για να γίνει έτσι μάρτυρας θέασης δαιμόνων με μορφή μαύρου σκύλου με κέρατα και πύρινα μάτια και στόμα[12].  Η εικόνα αυτή των δαιμόνων δεν είναι βέβαια σπάνια στη λαϊκή αντίληψη[13], ούτε στη λαϊκή εκκλησιαστική εικονογραφία, την οποία σίγουρα γνώριζε ο τελεστής της συγκεκριμένης δράσης.  

 

                                            ΟΙ ΜΑΓΙΚΕΣ ΣΥΝΤΑΓΕΣ

 

1. Κατασκευή μαγικού φίλτρου για να μην μαλώνει το ανδρόγυνο.

 

1r  ὅταν μαλώνουν τό ἀνδρόγυνο

 

εὔρε τρία φύλλα τῆς δάφνης καί γράψε τά χαρακτηριστικά ταῦτα καί κάμε τα σκόνη καί πότησέ τως τα.

 

 

     Η συνταγή αντλεί τη δύναμή της από τη μαγική επίδραση των συμβόλων, το ένα από τα οποία έχει χριστιανικό χαρακτήρα (σταυρός με το αρκτικόλεξο ΙΣ ΧΡ ΝΙ CA). Το τρεις φορές επαναλαμβανόμενο οκτάκτινο δεξιόστροφο σύμβολο είναι παλαιότατο. Συναντάται σε κατάδεσμο γραμμένο σε μολύβδινο έλασμα, που βρέθηκε στην αθηναϊκή αγορά, δίπλα σε στιλιζαρισμένη μορφή της Εκάτης[14] και στο Βερναρδάκειο μαγικό κώδικα[15]. Πιστεύεται πως με την κατάποση του μαγικού σκευάσματος ή του μαγεμένου εδέσματος το ενδιαφερόμενο πρόσωπο κυριαρχείται, εξουσιάζεται και επομένως υποκύπτει στη βούληση εκείνου που ασκεί τη μαγεία. Το μαγικό φίλτρο προσδίδει στον χρήστη του τις ιδιότητες των μαγικών συμβόλων[16]. Ο αριθμός τρία των φύλλων της δάφνης συμβολίζει για τους χριστιανούς στην τριαδική θεότητα[17] και για τους αρχαίους την τελειότητα[18]. Η δάφνη χρησιμοποιείται από την αρχαιότητα ως μαγικό μέσο. Μάντιδα δάφνην είχε ο Φοίβος στους Δελφούς και μαγεμένη από το θυμίαμά της η Πυθία έδινε τους χρησμούς. Ως σύμβολο του Απόλλωνα – Ήλιου είναι έμπυρος και ως εκ τούτου ικανή να απομακρύνει τους δαίμονες[19], και φωτεινή για να χρησιμοποιείται ως μέσο προστασίας των μάγων[20]. Όπως και στην περίπτωσή μας, σε μαγικούς παπύρους σώζονται μαγικές συνταγές τις οποίες οι τελεστές αναγράφουν πάνω σε φύλλα δάφνης ή άλλων φυτών[21]. Στη συγκεκριμένη συνταγή της οποίας στόχος είναι η ερωτική σύνδεση ενός ζευγαριού, η χρήση της δάφνης πιθανότατα να απηχεί στον αρχαίο μύθο του Δία και της Δάφνης, της κατάκτησης της γυναίκας από τον άνδρα.    

 

 

2. Κατάδεσμος εχθρού.

 

    ὅταν δέσης τόν ἐχρός σου μέ μιά γλυμησιά[22] λουρί δέσε κόμπους 7 καί θέσε τα κάτω ἀπογεγραμμένα. (βάνω ἐγώ τόν κόπον μου καί σύ τήν δύναμίν σου διάβολε ὅτι ἤμπορῆς: σφίξε διάβολε τούς κόμπους ἔπαρε καί βάλε τους διαβόλους να δέσουνε την δούλη (τάδε) καί κόψε τάς ἐβδομήκοντα δύο φλέγες ταῖς φίλιασές της ὡς γουροῦνι νά ἀνεβαίνει ὁ  κρέας καί νά κατεβαίνει. Σφίγγε διάβολε τούς κόμβους.  Ἐγώ βάνω τόν κόπον μου σύ δύναμίν σου διάβολε πρόσδεξε.

 

    Η άτιτλη μαγική αυτή συνταγή επικαλείται ως ενδιάμεσο βοηθό αποκλειστικά το Διάβολο. Η ευθεία επίκληση του Διαβόλου και η συνεργασία του τελεστή-μάγου μ’ αυτόν ως εκπροσώπου των κακών πνευμάτων, για να επιτευχθεί ο μαγικός στόχος, είναι συνηθισμένη στις λαϊκές μαγικές τελετές. Στόχος του τελεστή είναι η φυσική εξόντωση της αντιπάλου, χωρίς ωστόσο να αναφέρεται ρητά αν επιδίωξή του είναι ο θάνατος του, όπως συμβαίνει σε άλλες συνταγές. Το δέσιμο του κόμπου, συνηθισμένη πρακτική κυρίως στην ερωτική μαγεία[23], έχει σημειολογικό χαρακτήρα για τη μαγική πράξη και ταυτίζεται τη δέσμευση του προσώπου προς το οποίο απευθύνεται η μαγική τελετή. Στον κατάδεσμο δεν αναφέρεται ρητά αν η απαγγελία των μαγικών λόγων πρέπει να γίνει επτά φορές, όσες και οι κόμποι, όπως συμβαίνει στην παραδοσιακή μαγεία[24]. Ο αριθμός 7 έχει μαγική σημασία «καθώς προκύπτει από την αστρολογική παρατήρηση του κατά φύσιν ανθρώπου (επτά πλανήτες, επτά ημέρες της εβδομάδας)» [25].

   Ο τελεστής ζητά από το διάβολο να κόψει τις εβδομήντα δύο φλέβες του κορμιού του θύματος, μιας γυναίκας συγκεκριμένα. Ο αριθμός 72 και 70 είναι μαγικοί και χρησιμοποιούνται συχνότατα στις μαγικές επωδούς από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Ο Γ. Κ. Σπυριδάκης υποστηρίζει ότι στους Εβραίους εκφράζει τα απόκρυφα ονόματα του Θεού και στις ισάριθμες φυλές που προέκυψαν από τους γιους του Νώε μετά τον κατακλυσμό, στους Αιγυπτίους αντιπροσώπευε τις χώρες και φυλές της οικουμένης, ενώ για τους Βαβυλωνίους το έτος διαιρούνταν σε 72 πεντάδες (=εβδομάδες των πέντε ημερών).[26] Ουσιαστικά δηλαδή ο αριθμός 72 αντιπροσωπεύει το όλον, το σύμπαν, όπως το όλον εκφράζει και η πεποίθηση ότι οι φλέβες του ανθρώπου είναι 72. Όταν ο τελεστής ζητά από το διάβολο να εισέλθει σε κάθε σημείο του σώματος της αντιπάλου, επιδιώκει ουσιαστικά τη διακοπή κάθε ζωτικής λειτουργίας του, δηλαδή το θάνατό της.

3. Φυλακτήριο προστασίας από εχθρό.

 

Εἰς ἐχθρόν σου

 

Γράψον τόν ψαλμόν 43 (ὁ Θεός ἐν τοῖς ὀσίοις μου μέ τοῦ προβάτου τό αἶμα καί θέσετο εἰς τοῦ ἐχθροῦ σου τήν πόρτα καί ἄπελθε.  

 

   Στο φυλακτήριο δεν διαφαίνεται ο λόγος κατασκευής του καθώς δεν αποκαλύπτεται η διάθεση του ενεργούντος τη μαγική διαδικασία. Εκείνο το οποίο φαίνεται καθαρά είναι ότι δεν πρόκειται για έναν αόριστο αλλά για έναν συγκεκριμένο εχθρό του οποίου επιδιώκεται η αδρανοποίηση ή, πιθανόν, και η εξόντωση. Στο φυλακτήριο δεν γίνεται χρήση μαγικών συμβόλων ή λέξεων, ούτε επίκληση κάποιου δαιμονικού ή κακοποιού πνεύματος. Η μαγική του δύναμη αντλείται από την γραφή του 43^ου ψαλμού – ο τελεστής δεν γνωρίζει καλά τον ψαλμό[27] – και στην θυσία που προηγείται. Ο ψαλμός πρέπει να γραφεί με αίμα προβάτου. Η χρήση του αίματος ως μελάνης σε μαγικές συνταγές είναι γνωστή από την αρχαιότητα και επιδίωκε με το συμβολισμό του ως πηγής ζωής, να προσδώσει στη συνταγή τα χαρακτηριστικά του ζώου που επιλεγόταν[28]. Η χρήση του αίματος του συγκεκριμένου συμπαθητικού προς τα πνεύματα ζώου πιθανότατα στοχεύει να μετατρέψει τον εχθρό σε αμνό με τη χριστιανικό συμβολισμό του συγκεκριμένου ζώου, σε άκακη ύπαρξη, αδύναμη να προκαλέσει βλάβη στον υποκινούντα τη μαγική διαδικασία. Δεν αναφέρεται ρητά ότι πρέπει να προηγηθεί θυσία του ζώου, αλλά σε κάθε περίπτωση, όταν αυτό σφάζεται ο ενεργών τη μαγική διαδικασία πρέπει να συγκεντρώσει αίμα για τον συγκεκριμένο σκοπό, γεγονός που την καθιστά θυσία. Το φυλακτήριο τοποθετείται στην πόρτα του εχθρού[29], επειδή αυτή συμβολίζει το πέρασμα στο άβατο, το ιερό, το προστατευμένο. Πάνω από την πόρτα τοποθετούνται όλα τα σύμβολα που προστατεύουν την οικογένεια: ο ανάγλυφος στο πελέκι σταυρός, το μαγιάτικο στεφάνι, ο σταυρός από το φως της ανάστασης, αλλά και η μπλε χάντρα, η αγκινάρα ή η κρεμμύδα για το κακό μάτι. Στο κατώφλι της πόρτας τοποθετούνται και τα μάγια, για να τα δρασκελίσει το θύμα και να κυριευθεί από τη μαγική τους δύναμη.  

4. Φυλακτήριο προστασίας από τον εχθρό.

 

1v εἰς τόν ἐχθρόν σου  

 

γράψον τούς κάτωθι χαρακτῆρες καί βάλετο εἰς τό κατόφλιό σου καί σῶσον σωτήρ μου ἠλι ἠλι ἠλι λαμά σαβαγαθανι θεέ μου θεέ μου διατί μέ ἐγκατέλειπες τόν δοῦλον σου

 

   Η δύναμη του φυλακτηρίου στηρίζεται στη χρήση μαγικών συμβόλων[30], τα οποία τοποθετούμενα στο κατώφλι του σπιτιού λειτουργούν ως ασπίδα προστασίας^. η παρουσία τους δεν επιτρέπει την είσοδο του «κακού» - στην συγκεκριμένη περίπτωση του εχθρού, της αόριστης δηλαδή προσωποποίησης του κακού σε φυσικό πρόσωπο – στον οίκο ως συμβόλου προστασίας, ασφάλειας και καθαρότητας. Το κατώφλι σηματοδοτεί το όριο ανάμεσα στον έξω και τον μέσα κόσμο, ανάμεσα στην έκθεση στον κίνδυνο και στην προστασία από τον κίνδυνο, ανάμεσα στην αβεβαιότητα και στη σιγουριά. Το κατώφλι και γενικότερα η θύρα επιτελεί και ένα μαγικό ρόλο ως έδρα πνευμάτων[31]. Ο γραφέας του κώδικα δεν υποδεικνύει πού και πώς θα γραφούν τα μαγικά αυτά σύμβολα. Υποθέτουμε ότι εννοεί στο χαρτί, επειδή στις περιπτώσεις που αφορά μέταλλο, το αναφέρει ρητά. Ο ικετήριος κανόνας  «Σῶσον Σωτήρ μου» και η φράση που φέρεται να είπε ο Χριστός από τον σταυρό «’Ηλί, ‘Ηλί, ‘Ηλί, λαμά σαβαχθανί»[32] με την παράλληλη ελληνική μετάφραση αποδείχνουν μεν την χριστιανική πίστη των συμμετεχόντων, αλλά ταυτόχρονα και την πίστη σε αρχέγονες δυνάμεις, των οποίων την επικουρική συμβολή επιδιώκουν με την κατασκευή του φυλακτηρίου, συνδέοντας μ’ αυτό τον τρόπο τη χριστιανική πίστη με τα βαθειά ριζωμένα κατάλοιπα αρχέγονων δοξασιών.

 

 

5. Φυλακτήριο προστασίας από το εχθρό.

 

εἰς ἐχθρόν

 

ἑάν θέλεις νά σε προσκυνοῦν οἱ ἐχθροί σου γράψον τούς κάτωθι χαρακτήρες μέ αίμα χελιδονιοῦ. ἀπό 1-8 τῆς σελήνης καί κράθιε εἰς τάς χείρας σου τῆς κόμες

 

 

   Ο γραφέας δίνει οδηγίες για την κατασκευή φυλακτού που θα προστατεύει εκείνον που θα το φέρει, από τον εχθρό. Στην περίπτωση αυτή δεν γίνεται επίκληση των χριστιανικών δυνάμεων, αλλά πρόκειται για μια καθαρά μαγική πράξη: προηγείται η θυσία ενός χελιδονιού[33], επιλέγεται η κατάλληλη ώρα και ακολουθεί η γραφή των μαγικών συμβόλων. Οι οδηγίες ολοκληρώνονται με τη φράση «καί κράθιε εἰς τάς χείρας σου τῆς κόμες». Η τελευταία λέξη κόμες γεννά πρόβλημα κατανόησης του φυλακτηρίου. Πιθανότατα να εννοεί τα μαλλιά του τελεστή ή να ονομάζει κόμες τους μαγικούς χαρακτήρες. Ο ενδιαφερόμενος, αφού ολοκληρωθεί η κατασκευή του φυλακτηρίου, πρέπει να το φέρει επάνω του ως ασπίδα προστασίας. Η χρήση αίματος ζώου και μάλιστα όχι οικόσιτου είναι συνηθισμένο στις μαγικές τελετές[34], όπως και καθορισμός της ώρας τέλεσης. Το αίμα μεταφέρει τις εσωτερικές δυνάμεις και τα χαρακτηριστικά του ζώου από το οποίο προέρχεται[35]. Η επιλογή του χελιδονιού συνδέεται πιθανότατα με την αιγυπτιακή θεότητα Ίσιδα και τις μαγικές της ικανότητες, καθώς μόνη αυτή μπόρεσε να μαγέψει τον Ρα και να της αποκαλύψει το πραγματικό όνομά του. Επιπλέον η Ίσιδα θεωρείται προστάτιδα των παιδιών και των ναυτιλλομένων[36]. Όπως η Ίσιδα μπόρεσε να μάθει το απόκρυφο όνομα του θεού, έτσι μέσα από το αίμα του χελιδονιού-συμβόλου της θα μπορέσει να μάθει τους εχθρούς του εντέλλοντος τη μαγική πράξη και να τον προστατέψει. Θα μπορούσε ακόμα το αίμα ενός ιπτάμενου ζώου που αποδημεί, να υποδηλώνει και τη δύναμη που μπορεί να παρασύρει μαζί της στην αποδημία κι άλλες ψυχές, τους εχθρούς στην προκειμένη περίπτωση. Η συνταγή εκτελείται τη νύχτα, επειδή είναι ο καταλληλότερος χρόνος τέλεσης των μαγικών διαδικασιών. Το σκοτάδι συνδέεται στη λαϊκή αντίληψη με τις σκοτεινές, δαιμονικές δυνάμεις και πνεύματα[37], τα ονόματα των οποίων πιθανότατα εκφράζουν τα μαγικά σύμβολα.

 

6. Κατάδεσμος (;) κλέφτη.

 

εἰς κλέπτην

 

   Σώζεται μόνον ο τίτλος. Το κείμενο ακολουθούσε σε επόμενο φύλλο του μαγικού κώδικα, το οποίο δεν σώζεται.

 

7. Εξορκισμός της Γελλούς – Φυλακτήριο για παιδιά.

 

2r Φιλακτάρι διά τῶν Πεδιῶν

 

Εἰς τό ὅνομα τοῦ Πατρός καί τοῦ Υἱοῦ καί τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀμήν ἐν αρχή εἶν’ ὁ λόγος καί ὁ λόγος εἶν’ πρός τόν Θεόν καί ὁ Θεός εἶνε ὁ λόγος πάντα δια τούτου ἐγένεντο[38]. ἀναστήτω ὁ Θεός καί διασκορπιθήτωσαν οἱ ἐχθροί αὐτοῦ[39] πάντα τα πονηρά καί κακά συναπαντήσματα καί ἀκάθαρτα πνεύματα, εξοτικά φαντάσματα καί γελούδικα ἐναέρια πνεύματα καί καταχθόνια ἡμερινα τε καί νυκτερινά, χειμερινά καί θερινά ὀρκίζω σας καί ἐξορκίζω σας κατά τοῦ ἀρχαγγέλου καί κατά τοῦ ἄναρχου Θεοῦ ημῶν ἀβυσε τρέμουν καί παρίστανται χιλιάδες καί μυριάδες ἁγίων ἀγγέλων καί ἀρχαγγέλων κράζοντες καί λέγοντας ἅγιος ἅγιος ἅγιος κύριος Σαβαώθ πλήρης ὁ οὐρανός καί ἡ γη τῆς δόξης σου[40] ὀσανά τρέχοντες φύγεται ἀπό τόν δοῦλον τοῦ Θεοῦ (τάδε) φύγεται ἐξ αὐτοῦ μακράν καί μήν τολμήσετε ἀπό τόν βαστάζων τό φιλακτάριον τοῦτο. Ὁ Χριστός σε διώκει ὁ πάσαν ἔχων ἐξουσίαν ἐν οὐρανῷ καἰ ἐπί τῆς γῆς φοβήθητε τό ὅνομα αὐτοῦ καί ἀναχωρήσετε ἀπό ὅλα του τά μέλη τοῦ δούλου τοῦ Θεοῦ (τάδε)

 

2v Θεοῦ ἡμῶν ἀμήν. ἠλί ἠλί λαμά σαβαδοσχθονῆ[41] τουτέστην Θεέ μου διατί μέ ἐγκατέλειψες ὁ Χριστός μεθ’ ἡμῶν καί οὐδείς καθ’ ἡμῶν[42]. Τετέλεσθε βοηθός καί σκεπαστής γενοῦ Θεέ μου καί Κύριε[43] καί σκέπασον καί ἰάτρευσων τόν δοῦλον του Θεοῦ (τάδε) κ΄ βοηθήσατε ἡμῶν ἐν ὀνόματι Κυρίου τοῦ ποιήσαντος τον οὐρανόν καί τήν γῆν[44] μετά τό ὅνομα τῆς ἀγίας Τριάδος.

 

 

 

 

   Η Γελλώ, Γιλλού ή Γελλού είναι ένας θηλυκός δαίμονας, που κάνει την εμφάνισή της τον 6^ο μ.Χ. αιώνα. Ταυτίζεται μα την Έμπουσα των αρχαίων[45]. Παρουσιάζεται με πύρινα μάτια, μεγάλα νύχια, μακριά μαλλιά, που ενοχλεί τις έγκυες γυναίκες και πνίγει τα μικρά παιδιά[46]. Εξορκισμό για τη «μιαρά και ακάθαρτο Γελού» δημοσιεύει ο Γ. Κ. Σπυριδάκης στον οποίο περιγράφεται η τερατόμορφη εμφάνισή της: «είχε τας τρίχας της κεφαλής αυτής κάτωθεν έως του πόδας αυτής και τα ονύχια αυτής σιδηρά και οι οδόντες αυτής πιθαμές δέκα και οι οφθαλμοί αυτής ‘πίδηλοι ως φλόγα καμίνου και η φλόγα αυτής ήρχεντον έξωθεν του στόματος αυτής»[47]. Εκτός της Γελλούς εκδιώκονται και άλλα πονηρά και ακάθαρτα πνεύματα, εξωτικά και φαντάσματα ἐναέρια πνεύματα καί καταχθόνια ἡμερινα τε καί νυκτερινά, χειμερινά καί θερινά. Η αναφορά αυτή μεταφέρει τη λαϊκή πεποίθηση ότι υπάρχουν πνεύματα που βρίσκονται στον ουρανό και στη γη και ενεργοποιούνται συγκεκριμένη ώρα της ημέρας, συγκεκριμένη εποχή του χρόνου[48].  

  Ο γραφέας δεν αναφέρει πού και πώς γράφονται τα μαγικά σύμβολα της συνταγής. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι αποτελούν μέρος φυλακτηρίου που πρέπει να φέρουν πάνω τους τα παιδιά. Τα μαγικά σύμβολα εγκλείονται σε ένα κυκλικό σχήμα που περιβάλλεται από κυματοειδή συνεχόμενη γραμμή και σε ένα τριγωνικό, πιθανότατα για να δεσμεύσει – φυλακίσει τα πνεύματα προστάτες στο φυλακτήριο και να προστατεύουν τον φέροντα[49]. Στο πρώτο σημειώνονται γράμματα της αλφαβήτου και το σύμβολο του σταυρού με το αρκτικόλεξο ΙΣ ΧC ΝΙ KA. Στο δεύτερο σημειώνεται το σημείο του σταυρού, ένα μαγικό σύμβολο και γράμματα. Ο εξορκισμός κλείνει με το σημείο του σταυρού, με το αρκτικόλεξο ΙΣ ΧC ΝΙ KA και τη φράση «τον δού λον τοῦ Θεοῦ (τάδε. Φῶς χριστοῦ φένει πάσει[50].

 

8. Λύση κατάρας και αφορεσμού.

 

3r  διά να λύσης καταρα καί [αφο]ρεσμόν

 

[51]

εἰς μία μπάλα πλακωτή γράψων τούς κάτ[ωθι χα]ρακτήρας

 

Διακ….  ….[μαυρο]μάνικο μαχαῖρι γράφε καί νά τά ρί[ξεις εἰς]την φοθιά (ἐν ἀρχή εἶν’ ὁ λόγος[52] κ.λ.π. ὅλο καί τό διάβασέ το εἰς τόν ἄρωστον.»

 

 

  Για να εκτελεστεί η συνταγή απαιτούνται: μολύβδινη πλάκα (μπάλα πλακωτή), μαυρομάνικο μαχαίρι, μαγικά σύμβολα, φωτιά και απόσπασμα από το κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο. Η χρήση του μολύβδου για την αναγραφή εξορκισμών είναι γνωστή σε μαγικές τελετές από την αρχαιότητα[53]. Το μαύρο χρώμα και η δηλητηριώδης ιδιότητά του τον καθιστούν ιδανικό για να αντιπροσωπεύσει το κακό και τους βλαπτικούς δαίμονες. Τα σύμβολα που γράφονται πάνω στις μολύβδινες πλάκες αντιπροσωπεύουν τα άρρητα ονόματα των πνευμάτων, και η καύση του σημαίνει την οριστική εξαφάνισή τους από τον πάσχοντα[54]. Η χρήση μαυρομάνικου μαχαιριού είναι γενικευμένη στη μαγική τέχνη. Η διαδικασία κατασκευής του προσδίδουν στο συγκεκριμένο μέσο μαγικό χαρακτήρα και δύναμη[55], ενώ το σίδερο με τη μορφή μαχαιριού, καρφιού ή βελόνας είναι το μέταλλο που συνδέεται με το χθόνιο, το σκληρό, το εμπαθές[56]. Η φωτιά έχει ρόλο καθαρτικό και καθιστά τη λύση του αφορισμού δεδομένη. Όπως καίγεται ο μόλυβδος στη φωτιά έτσι καίγεται και λιώνει ο αφορεσμός που έγινε στο υπό τη μαγική επήρεια άτομο[57]. Το τετράκτινο δεξιόστροφο σύμβολο το οποίο προηγείται στη μαγική συνταγή, συναντάται σε μαγικό πάπυρο από την Αίγυπτο και στο Βερναρδάκειο μαγικό κώδικα[58].

 

 

9. Μαγική τελετή εξόντωσης ανθρώπου.

 

ὅταν θέλης να ξωλωθρέψης ἄνθρωπον.

 

Πᾶρε ἀπό τήν ἀγίαν τραπεζαν ἤ ἀπό τήν ἀγίαν πρόθεσιν μίαν μερίδα μικρή, νά ἀνίξης ἕνα κερί μέ το ἀνύχι σου καί κλήσε το νά μή φαίνεται καί ὅταν θέλης να κάμης θυσίαν τό άναψε ν’ ἀρωστήση. Θέλεις νά ἀλαφρώσης τόν ἀρωστον, σβύσε το. Θέλεις να τόν τελειώσης, ἄψε τό κερί καί δός του καιρό καί διάβασε καί τση ψαλμούς τοῦ Ψαλτηρίου «τό δίκασον κύριε τούς ἀδικοῦντας με[59] καί μή παραζήλου τούς ποιοῦντας με τήν ατημίαν[60].» κ΄ τό εξερεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθοῦ[61] κ.λ.π.

 

   Πρόκειται για μια μαγική συνταγή που εκτελείται από τον ιερέα κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας και συγκεκριμένα την κορυφαία στιγμή που βρίσκεται στο θυσιαστήριο για να τελέσει τη συμβολική θυσία, κατά τη διάρκεια της οποίας το ο άρτος και ο οίνος μετατρέπονται σε σώμα και αίμα Χριστού. Ο τελεστής εγκλείει σε ένα κερί το σώμα Χριστού πιθανόν για δυο λόγους: είτε για να ενισχύσει τη μαγική δύναμη του κεριού με το μετουσιωμένο σώμα Χριστού, είτε για να προσωποποιήσει το πρόσωπο εναντίον του οποίου στρέφεται η μαγική τελετή. Στη λαϊκή συνείδηση το κερί που καίγεται και λιώνει συμβολίζει τη φυσική φθορά του σώματος (πρβλ. τη φράση «έλιωσε σαν το κερί» ή την κατάρα «να λιώσεις σαν το κερί»). Σε άλλες περιπτώσεις μαγικών συνταγών το κερί έχει αποτρεπτικό χαρακτήρα[62]. Η θρησκευτικότητα της τελετής ενισχύεται με την απαγγελία των ψαλμών 34, 36 και 44. Η εικόνα αυτή του ιερέα, ο οποίος την ιερότερη στιγμή της Θείας Λειτουργίας αποποιείται το ρόλο του και μεταμορφώνεται σε μάγο για να εξοντώνει ανθρώπους, δεν είναι άγνωστη στη λαϊκή συνείδηση. Στην περιοχή της Μεσαράς διατηρούνται ακόμα ζωντανές μνήμες ιερέων και μοναχών που επιδίδονταν σε μαγικές τελετές και οι οποίοι επεδείκνυαν τη δύναμή τους, ακόμα και με μορφή απειλής προς το ποίμνιό τους[63]. 

10. Φυλακτήριο (;) για να μην βλέπουν φαντάσματα τα παιδιά.

 

3v εἰς φάντασμα τῶν πεδιῶν

 

[Εἰς τό] ὅνομα τοῦ θεοῦ τοῦ παντοδυνάμου

 

 

 

   Στα δύο από τα τρία σχήματα που σώζονται παρουσιάζονται μαγικά σύμβολα κλεισμένα σε κύκλους[64] ή σε ελεύθερα τρίγωνα διπλού περιγράμματος και ενδιάμεσα κυματιστή γραμμή, πιθανότατα συμβολισμός του τείχους μέσα στο οποίο ο τελεστής φυλακίζει τα πνεύματα του φαντάσματος των παιδιών. Το τέταρτο σχήμα παριστάνει κεφάλι παιδιού πάνω στο οποίο διακρίνονται τα γράμματα δ, μ, και το λ στη βάση της κεφαλής. Πιθανότατα τα σύμβολα αποτελούν μέρος φυλακτηρίου που φέρουν επάνω τους τα παιδιά. Το μοναδικό λεκτικό στοιχείο της μαγικής συνταγής είναι η επίκληση στο όνομα του παντοδύναμου Θεού.

 

11. Εξορκισμός του δαιμονίου του ύπνου.

 

ὅταν τό πεδί δέν κοιμάτε γράψε τα καί βάλε τα εἰς τήν κεφαλήν του…[65]

 

 

   Σύμφωνα με τη λαϊκή πεποίθηση, όταν δεν μπορεί να κοιμηθεί ένα παιδί, ενοχλείται από το δαιμόνιο του ύπνου[66].  Η άτιτλη μαγική συνταγή που ακολουθεί δεν κάνει χρήση θεϊκών επικλήσεων για την απομάκρυνση του δαιμονίου, αλλά στηρίζεται μόνο στη δύναμη των μαγικών σύμβολων, τα οποία πρέπει να τοποθετούνται στο μαξιλάρι του παιδιού. Για τη χρήση του τετράκτινου δεξιόστροφου συμβόλου, που πιθανότατα αποτελεί μετεξέλιξη της σβάστικας, του γνωστού συμβόλου των ανατολικών πολιτισμών αλλά και της αρχαίας Ελλάδας (βλπ. συνταγή αρ. 8). Η πεντάλφα είναι αρχαιότατο αποτροπαϊκό σύμβολο με προστατευτικό χαρακτήρα και το οποίο συνδέεται με τον Σολομώντα[67]

 

12. Εξορκισμός-φυλακτήριο της κλαούρας και της νουνούρας.

 

ἑπά δένω την κλαοῦρα καί τήν νουνούρα, να λήψη ν’ἀναχωρήση ἀπό τόν δοῦλον τοῦ θεοῦ (τάδε).

Φεῦγε ὤ σάβα φεῦγε σάβα ἀπό τόν δοῦλον τοῦ θεοῦ (τάδε) ὁ Χριστός σέ διώκει μέ τους δώδεκα ἀποστόλους καί μέ τους τέσσαρας εὐγγελιστάς ναφύγετε καί νά ἀναχωρήσητε ἀπό τόν δοῦλον τοῦ θεοῦ ἡμῶν ἀμήν

 

 

    Η χωρίς τίτλο συνταγή αρχίζει με τη χαρακτηριστική φράση των λαϊκών κατάδεσμων «επά δένω…» αλλά εξελίσσεται σε ένα τυπικό εξορκισμό του δαιμονίου που ενοχλεί τα παιδιά και τα κάνει να κλαίνε ή να δυσφορούν. Η επωδός ονομάζει το δαιμόνιο της κλαούρας Σάβα, το οποίο προσφωνεί δυο φορές. Η γνώση του ονόματος του δαιμονίου είναι σημαντική στις μαγικές τελετές, γιατί επιτρέπει τον έλεγχό του και καθιστά τον τελεστή ικανό να το χειραγωγήσει και να το απομακρύνει[68]. 

  Η χρήση της τριπλής πεντάλφας με τον αρχαιότατο αποτροπαϊκό και προστατευτικό συμβολισμό, το τετράκτινο δεξιόστροφο σύμβολο και η συντετμημένη φράση «Στώμεν καλώς, στώμεν μετά φόβου Θεού» αποδείχνουν το προστατευτικό χαρακτήρα της επωδού. Επειδή ο γραφέας δεν αναφέρει τη χρήση των μαγικών συμβόλων, υποθέτουμε ότι αυτά τοποθετούνται σε φυλακτήριο το οποίο φέρει το παιδί.  

13. Λύση κατάρας και αφορισμού.

 

4r  λύσις κατάρα καί ἀφορισμόν.

 

Γράψον εἰς μολύβδιον

 

μέ μαυρομάνικο μαχαῖρι εἰς τό μολύβι ἐπάνω ἔπειτα τό ρίξε εἰς τήν φωτιά καί συνάμα διάβασε καί τό «ἐν ἐρχή ἥν ὁ λόγος καί ο λόγος πρός τόν θεόν.

 

   Ίδια με τη συνταγή 8. Η επανάληψη της συνταγής από το ίδιο χέρι, στον ίδιο κώδικα – προφανώς ο γραφέας είχε λησμονήσει ότι είχε καταγράψει τη συγκεκριμένη συνταγή – μας εξασφαλίζει τη δυνατότητα να κατανοήσουμε καλύτερα την αξία των μαγικών συμβόλων και την ακρίβεια με την οποία αυτά πρέπει να επαναλαμβάνονται κάθε φορά που εφαρμόζεται η μαγική συνταγή. Ο γραφέας διαφοροποίησε την πρώτη από τη δεύτερη γραφή μόνο στο τρίτο σύμβολο. Δεν είναι δυνατό να προσδιοριστεί ποια από τις δυο προηγήθηκε λόγω της αποσπασματικότητας των σωζόμενων κειμένων.  

 

 

14. Κατασκευή μαγικού εγχρίσματος.

 

ὅταν τό πεδί ….(κλαίει;) πολλά

 

νά βρῆς τοῦ ὄφι τό ποκάμισο νά τό κάψης καί βάλε τόν ἄθο μάλαλαξέ τον μέ τό κρασί καί βάλε του εἰς τήν μύτην καί ἄλληψε του την προστά σταυρό.

 

   Η χρήση εγχρισμάτων σε μαγικές τελετές είναι γνωστή ήδη από την αρχαιότητα και έχει εξαγνιστικό και αποτροπαϊκό χαρακτήρα[69]. Ο όφις έχει διττό σημειολογικό χαρακτήρα. Συμβολίζει τις χθόνιες και σκοτεινές δυνάμεις και προσωποποιεί τον ίδιο το διάβολο (πρβλ. η Εύα και το φίδι), αλλά στην ελληνική παράδοση με τη μορφή του οικουρού όφεως έχει προστατευτικό χαρακτήρα[70]. Στην περίπτωση της συνταγής που εξετάζουμε, του όφη το ποκάμισο, το αποβεβλημένο δηλαδή δέρμα, διατηρεί την αποτροπαϊκή και προστατευτική δύναμη του οικουρού όφεως. Συνδυασμένη η δύναμη αυτή με την καθαρτική αξία του κρασιού (κρασί περιλάμβαναν οι τριπλές νεκρικές σπονδές στην αρχαιότητα, με κρασί καθαρίζονται τα οστά των νεκρών κατά την εκταφή σήμερα, το κρασί συμβολίζει το αίμα του Χριστού) μαζί με την παρουσία της θεϊκής δύναμης που σηματοδοτεί το σημείο του σταυρού, δίνουν στο επίχρισμα τη μαγική δύναμη να εκδιώξει το κακοποιό πνεύμα του κλάματος (;). 

 

 

15. Κατάδεσμος κλέφτη και λύση.

 

4v  Διά νά δέσης κλέπτην μέ ἀσκί

 

ἔπαρε ἕνα ἀσκί ὡς θέλει ἀς εἶνε πιᾶσε τόν πόρον του καλά καί λέγε ὡς ἔραξε ὁ κασάπης εἰς τό κουρπάνι  του καί σαλαβάτησε[71] τον καί ἐφούσκησεν τον ἔτσει φουσκίζω καί ἐγώ τόν τᾶδε με το θέλημα τοῦ διαβόλου καί στανικῶς τοῦ Θεοῦ καί σφίξε τόν πόρο τρεῖς φορές ἔπειτα κρέμασέ το ἄνω κάτω καί εὐθύς τό μολογά ὁ κλέπτης. Ἅμα τό μολοήση ὁ κλέπτης νά λύσης τό ἀσκί καί γιένει διατί ἄν το ἀφίσης δεμένο σκα ὁ κλέπτης.

 

   Οι κατάδεσμοι κλεπτών ήταν σε χρήση ήδη από την αρχαιότητα[72], καθώς ήταν ένας ασφαλής τρόπος προφύλαξης των αγαθών. Η χρήση του ασκού δεν είναι σπάνια στη μαγική τέχνη. Ο ασκός και το ερίφιο συμβολίζει το διάβολο, την αμαρτία[73]. Ο συμβολισμός αντλεί την καταγωγή του από το ευαγγέλιο του Ματθαίου (26, 1-2) στο οποίο ο Χριστός παρουσιάζεται να αποκαλεί τους αμαρτωλούς «ερίφια». Η επωδός «Ως έραξε ο κασάπης…» λειτουργεί στη αναλογική λογική πολλών μαγικών επωδών του «όπως-ως», «όπως εκεί έτσι κι εδώ». Όπως ο χασάπης φουσκίζει το ζώο έτσι και ο τελεστής φουσκίζει τον αντίπαλο-κλέφτη, μέχρι να ομολογήσει την κλοπή. Όλη η μαγική διαδικασία γίνεται με τη βοήθεια και τη ρητή συγκατάθεση του Διαβόλου και στανικῶς, χωρίς δηλαδή τη θέληση, του Θεού. Ο αριθμός τρία που ενυπάρχει στο τριπλό δέσιμο επισφραγίζει την πλήρη, την ολοκληρωμένη, την τέλεια τέλεση της μαγικής συνταγής[74]. Όπως και στη συνταγή α.α. 9, που και αυτή αφορά στην εξόντωση ανθρώπου, ο τελεστής έχει τη δυνατότητα να ρυθμίσει την επίδραση της μαγικής δύναμης του πάνω στο θύμα: είτε αφήνει το κερί να καεί ολόκληρο για να πεθάνει ο εχθρός, είτε αφήνει το ασκί δεμένο μέχρι να πεθάνει ο κλέφτης.

   Ο όρος κουρμπάνι (< τουρκ. kurban= θύμα) προσδιορίζει το ζώο για θυσία και συγκεκριμένα το αρνί που σφάζεται κατά τη διάρκεια της μουσουλμανικής γιορτής των θυσιών Κουρμπάν Μπαϊράμ[75]. 

 

16. Κατάδεσμος και εξόντωση κλέφτη.

 

Ἕτερη διά τόν κλέπτην

 

Μετά τῶν ἁγίων δέκα καί ὀκτώ θεοφόρων πατέρων γράψων τήν πρώτην ὥραν τῆς ἡμέρας[76] οὔ λαλήση τό στόμα αὐτοῦ γέμει καί πικρίας αὐτοῦ, κόπος καί πόνος καί δόλον εἶπον τήν γλῶσσαν αὐτοῦ[77] καί νά πιπιλήση ὁ διάβολος ὡς πιπιλήζει τό κουλούκι τήν μάνα του νά ἔμβη ὁ διάβολος μέσα του εἰς τά ἐντόσθιά του νά μήν ἠμπορή νά κατουρήση οὔτε νά χέση καί τρόγοντας

5r  καί πίνοντας καί μηδέ χερετουντας ἕως νά φέρη τό πράγμα ὅπου ἐπῆρε ὅπου ἔκλεψε τοῦ τάδε κάνοντας του διωρίαν 8 ἡμέρας νά τό φανερώση. ἄν δέν τό φανερώση νάνε δεμένος καί καρφομένος καί πισταποδεμένος ἕως να ξεψυχήση. Εἰ δέ μην σκυλόγραψων τούς κάτωθι χαρακτήρας εἰς χαρτι καί κρέμασές τους εἰς το λαιμόν του ἕως τοῦς ἔφαγεν σκύλος  

 

 

   Ο κατάδεσμος ξεκινά με την επίκληση των αγίων δέκα και οκτώ θεοφόρων πατέρων. Πιθανόν πρόκειται για σφάλμα του (αντι)γραφέα, επειδή οι θεοφόροι πατέρες που συμμετείχαν στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο στη Νίκαια ήταν 318. Και σ’ αυτή τη μαγική συνταγή λειτουργεί η αναλογική λογική των μαγικών επωδών του «όπως-ως», «όπως εκεί έτσι κι εδώ». Όπως βυζαίνει (πιπιλίζει) το κουτάβι τη μητέρα του, έτσι και ο διάβολος να μπει και να προσκολληθεί στο σώμα του κλέφτη και να παρεμποδίσει τις ζωτικές του λειτουργίες. Ως χρόνος τέλεσης της συνταγής προσδιορίζεται η ανατολή του ηλίου, επειδή στόχος του ενεργούντος τη μαγική πράξη είναι η αποκάλυψη του κλέφτη. Επιδιώκει να φωτιστεί η υπόθεσή του και γι’ αυτό η μαγική πράξη γίνεται την ανατολή του ήλιου, του κατεξοχήν συμβόλου του φωτός και της αλήθειας. Η ρητή διορία των 8 ημερών που θέτει ο τελεστής για την επιστροφή των κλοπιμαίων, καθορίζει αν θα ολοκληρωθεί η μαγική πράξη. Στην περίπτωση που ο κλέφτης δεν επιστρέψει τα κλοπιμαία, ο μάγος επανέρχεται για να ολοκληρώσει την τελετή. Αν και προβληματικός ο όρος σκυλόγραψον, γίνεται κατανοητό ότι ο τελεστής γράφει τους μαγικούς χαρακτήρες, τα άρρητα γράμματα με τα ονόματα των δαιμόνων και τα κρεμά στο λαιμό σκύλου, μέχρι ο τελευταίος να τα αποσπάσει και να τα φάει. Αυτή θα είναι και η επισφράγιση του θανάτου του κλέφτη. Η επιλογή του σκύλου παραπέμπει στα δαιμονικά πνεύματα, στα οποία αναθέτει ο τελεστής το θύμα και τα οποία σύμφωνα με την ελληνική παράδοση παίρνουν συχνά τη μορφή του συγκεκριμένου ζώου[78]. 

 

 

17. Εξορκισμός του ρίγου.

 

Του ρίγου ρετσέτα

 

ὁ Χριστός σέ διώκει ὁ πάσαν ἔχων ἐξουσίαν[79] ἐν οὐρανῶ καί ἐπί γῆς[80] φοβήθητε τό ὄνομα αὐτοῦ καί ἀναχώρησον ἀπό ὅλον του τό μέλος πνεῦμα ἀκάθαρτον ἀπό τοῦ δούλου τοῦ θεοῦ τάδε ἡμῶν ἀμήν.

 

   Η συνταγή, που αντιμετωπίζει το ρίγο ως ακάθαρτο πνεύμα,  για τον εξορκισμό του δεν αναφέρει κάποιο ιδιαίτερο τελετουργικό πέραν από την επωδό, που αντλεί τη μαγική δύναμή της από την πίστη στο Χριστό, ως θεϊκής δυνάμεως ικανής να αποπέμψει όλα τα φθοροποιά δαιμόνια.  

 

 

18. Κάπνισμα αρρώστου.

 

διά να καπνιστή ὁ ἅρωστος

 

ο  ω  ν  κε ἐφάνης ὡς ἄνθρωπος θεός ἐλέησον ἥμᾶς  -----[81]  τῆπος  όφελης  ὡς ανά  σαβαώθ.

 

   Το θυμίαμα για την αποπομπή αρρώστιας είναι συνηθισμένη πρακτική στις μαγικές τελετές[82], επειδή στη λαϊκή συνείδηση τα κακά και διαβολικά πνεύματα νιώθουν δέος απέναντι στο λιβάνι (πρβλ. τη φράση «το φοβάται όπως ο διάβολος το λιβάνι»). Το κακό πνεύμα που κατέλαβε τον άρρωστο έρχεται αντιμέτωπο με την αντιπαθητική ουσία, το λιβάνι, και αναγκάζεται να αποχωρήσει και να τον απελευθερώσει-ιάνει[83]. Η συνταγή δεν κατονομάζει το είδος του θυμιάματος. Η απουσία υπόδειξης για την χρήση ειδικού υλικού μας επιτρέπει να εικάσουμε ότι το θυμίαμα αφορά στο κοινό λιβάνι που χρησιμοποιείται στις χριστιανικές τελετές: ρητίνη αναμεμειγμένη με άλλα αρωματικά φυτικά προϊόντα. Πιθανόν στο θυμίαμα να περιλαμβάνεται και το κομμάτι χαρτιού στο οποίο είναι γραμμένη η τελευταία περίοδος του στιχηρού[84].

 

 

5v   Λευκή σελίδα

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

        Γλωσσάρι

 

άθος, ο = η στάχτη

ανύχι, το = το νύχι

συναπαντήσματα, τα = τα συναπαντήματα

άψε = άναψε

γλυμμισιά, η = το λεπτό ράμμα από δέρμα κατσίκας και αγριμιού

δίδω καιρό = αφήνω, προτρέπω

έραξε = όρμησε

θέσε το = βάλε το, τοποθέτησέ το

κουλούκι, το = το σκυλάκι, το κουτάβι

κουρπάνι / κουρμπάνι, το =  το σφάγιο, το ζώο για θυσία / σφαγή

κράθειε το = κράτα το

πόρος, ο = το στόμιο, η τρύπα, η είσοδος, η πόρτα

σαλαβαντίζω = προσεύχομαι, επιπλήττω κάποιον, ονοματίζω

του όφη το ποκάμισο = το αποξηραμένο δέρμα του φιδιού

φήλιαση, η = ο σύνδεσμος, η άρθρωση, η κλείδωση

φλέγα, η = η φλέβα

 

 

 

---

[1] Αντίγραφο του διασωθέντος τμήματος έχει κατατεθεί στο Ιστορικό Αρχείο του Ιστορικού Μουσείου Ηρακλείου με α.α. 808 Φ 36/3

[2]Σύμφωνα με τον πληροφορητή μας ο αρχικός κώδικας αποτελούνταν από 50 περίπου φύλλα, από τα οποία μεγάλο μέρος υπεξαιρέθηκε από τρίτα πρόσωπα.

[3] Φαίδων Κουκουλές, Βυζαντινών Βίος και Πολιτισμός, Περίαπτα, τομ. Α2 1948, σελ. 256-257

[4] Μ. Παπαθωμόπουλος - Μ. Βαρβούνης, Εξορκισμοί του ιερομονάχου Βενέδικτου Τζανκαρόλου (1627), Αλήθεια 2009 σελ. 129 σημ, 72

[5] Στις περισσότερες περιπτώσεις οι τελεστές αγνοούν το συμβολισμό των μαγικών συμβόλων. Η άγνοια αυτή προκύπτει από το γεγονός ότι το χρονικό βάθος στο οποίο αυτά ανάγονται είναι τόσο μεγάλο, ώστε να είναι αδύνατη η επιβίωση της αρχικής σημασίας τους.

[6] Αναστασία Δ. Βακαλούδη, Μαγεία και μυστηριακές θρησκείες, Από την Αρχαιότητα στο Βυζάντιο, ΕΣΟΠΤΡΟΝ, Αθήνα 2003, σελ. 109

[7] Ανδρέας Λενακάκης, Μαγικές επωδοί και κατάδεσμοι στη Μεσαρά, Αντίλαλος 2007, σελ. 148-151 αρ. 172-179

[8] Βακαλούδη ό.π. σελ. 75-76

[9] Οι μαγικοί κώδικες και οι σολομωνικές που έχουν δει μέχρι σήμερα το φως της δημοσιότητας, και αυτοί που θα εκδοθούν στο μέλλον θα δημιουργήσουν ένα corpus, που θα δώσει τη δυνατότητα σε μελλοντικούς μελετητές να μελετήσουν και να ερμηνεύσουν αυτή τη «σκοτεινή» ακόμα διάσταση του λαϊκού πολιτισμού. Σ’ αυτή την κατεύθυνση κινείται και η παρούσα δημοσίευση.

[10] Γεώργιος Μέγας, Ζητήματα Ελληνικής Λαογραφίας, κεφ. 7: Μαγεία, Επετηρίς Λαογραφικού Αρχείου 3-4 (1941-1942) σελ. 92

[11] Μιχάλης Γ. Μερακλής, Ελληνική Λαογραφία, Ήθη και έθιμα, εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 1986, σελ. 130

[12] Μαρτυρία Στυλιανού Σχολινάκη, Καλοχωραφίτης Δήμου Φαιστού Ηρακλείου.

[13] Δ. Σ. Μπενέκος, Η αγωγή των δαιμόνων στην Ήπειρο. Συμβολή στη μελέτη της νεοελληνικής μαγείας. Ιωάννινα 1988, σελ. 35, 43, Παπαθωμόπουλος – Βαρβούνης 2006 ό.π. σελ. 362 σημ. 159

[14] Fritz Graf, Η Μαγεία στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα, επιμ. Άγγελος Χανιώτης, Π.Ε.Κ., Ηράκλειο 2004, σελ. 311

[15] Μ. Παπαθωμόπουλος-  Μ. Βαρβούνης, Βερναρδάκιος Μαγικός Κώδικας, Ακαδημία Αθηνών 2006, σελ. 108, φ. 177v, σελ. 124 φ. 210r

[16] Κωνσταντίνος Τσαγγαλάς 1977, Το ανακάλημα νεκρών και ζωντανών στα νεοελληνικά υδρομαντικά και κατοπρτομαντικά έθιμα, σελ. 243, σημ. 60, Βαρβούνης 2006, σελ. 334, σημ. 26

[17] Alex Orlik, Epische gesetze der volksdichtung, Zeitschrift fur Deutshes Altertum, 51, 1908, σελ. 1-12

[18] «Ἔστι τι ἐν τῆ φύσει τῶν πραγμάτων ἔχον ἀρχήν καί μέσον καί τελευτήν. Κατά τοῡ τοιούτου εἴδους καί κατά τῆς τοιαύτης  φύσεως τόν τρία ἀριθμόν κατηγόρησαν. Οὔτω δέ καί πάν τό τέλειον προσηγόρευσαν» Πορφυρίου, Βίος Πυθαγόρα, 51. Ανδρέας Λενακάκης, ό.π., σελ. 18-19, Αναστασία Δ. Βακαλούδη, ό.π. σελ. 145

[19] Αναστασία Δ. Βακαλούδη, Μαγεία και μυστηριακές θρησκείες, Από την Αρχαιότητα στο Βυζάντιο, ΕΣΟΠΤΡΟΝ, Αθήνα 2003, σελ. 90

[20] Παπαθωμόπουλος – Βαρβούνης 2006 ό.π. σελ. 374 σημ. 224 και σελ. 397 σημ. 355

[21] PAPYRI GRAECAE MAGICAE, (Die griechischen Zauberpapyri, hrsg. und űbersetzt von Karl Preisendanz) Stuttgart Bd. I (1973) sel. 14, 264  κ.εξ. Για τη χρήση της δάφνης στις μαγικές συνταγές βλπ. Βακαλούδη, ό.π. σελ. 152, 166, 168 και Παπαθωμόπουλος – Βαρβούνης 2006 ό.π. σελ. 374 σημ. 224. Για άλλα φυτά βλπ. Βακαλούδη, σελ. 69

[22] Γλυμμισιά = λεπτό ράμμα (οργυιά) που έβγαζαν από δέρμα κατσίκας ή αγριμιού, το οποίο χρησιμοποιούσαν για το ράψιμο των παπουτσιών. Αντώνιος Ξανθινάκης, Λεξικό Ερμηνευτικό και Ετυμολογικό του δυτικοκρητικού γλωσσικού ιδιώματος, Π.Ε.Κ. 2009, σελ.188

[23] Παπαθωμόπουλος – Βαρβούνης 2006 ό.π. σελ. 329-330 σημ. 15

[24] Παπαθωμόπουλος – Βαρβούνης 2006 ό.π. σελ. 338 σημ. 43

[25] Γ. Κ. Σπυριδάκης ό.π. σελ. 418, Όλγα Βατίδου, Ο αριθμός επτά και στη Μικρασιατική Λαογραφία, Αθήνα 1970, Κ. Δ. Τσαγγαλάς, Το ανακάλημα των νεκρών και ζωντανών στα νεοελληνικά υδρομαντικά και κατοπρομαντικά έθιμα, Γιάννενα 1977, σελ. 65, Βακαλούδη, ό.π. σελ. 145, Παπαθωμόπουλος – Βαρβούνης 2006 ό.π. σελ. 325 σημ. 1, Παπαθωμόπουλος – Βαρβούνης 2009 ό.π. σελ. 133-134 σημ. 81,

[26] Γ. Κ. Σπυριδάκης, Ο αριθμός εβδομήντα δύο, Αφιέρωμα εις τον Κ. Ι. ΄Αμαντον, σ. 409-418, Αθήνα 1940

[27] «Ο Θεός, ἐν τοῖς ὠσὶν ἡμῶν ἠκούσαμεν, καὶ οἱ πατέρες ἡμῶν ἀνήγγειλαν ἡμῖν ἔργον, ὃ εἰργάσω ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτῶν, ἐν ἡμέραις ἀρχαίαις.  ἡ χείρ σου ἔθνη ἐξωλόθρευσε, καὶ κατεφύτευσας αὐτούς, ἐκάκωσας λαοὺς καὶ ἐξέβαλες αὐτούς…» Ψαλμός 43^ος

[28] Για τη χρήση του αίματος στις μαγικές τελετές βλ. Μ. Παϊδούσης  Το αίμα στις δεισιδαίμονες συνήθειες και την δημώδη ιατρική του ελληνικού λαού, Λαογραφία τομ. 29 (1974), σελ. 249-290 και Βακαλούδη, ό.π. σελ. 71-74

[29] Γεώργιος Μέγας, Ζητήματα Ελληνικής Λαογραφίας, ό.π. σελ. 108

[30] Το εξάκτινο σύμβολο συναντάται στο Βερναρδάκειο μαγικό κώδικα. Παπαθωμόπουλος- Βαρβούνης 2006, σελ. 108, φ. 177v

[31] Νικόλαος Πολίτης, Ο γάμος παρά τοις νεωτέροις Έλλησιν, Λαογραφικά Σύμμεικτα τ. 3, Αθήναι 1931, σ. 260

[32] Ματθαίος 27:46, Μάρκος 15:34

[33]Η θυσία του συγκεκριμένου πουλιού δηλώνει ότι το συγκεκριμένο φυλακτήριο μπορεί να κατασκευαστεί, λόγω της αποδήμησης, μονάχα συγκεκριμένη χρονική περίοδο στον ετήσιο κύκλο.

[34] Παπαθωμόπουλος –Βαρβούνης, ό.π. σελ. 336, σημ. 35

[35] Μ. Παϊδούσης, ό.π. σελ. 249-290, Παπαθωμόπουλος –Βαρβούνης ό.π  2006. σελ. 349 σημ. 94, σελ. 350 σημ. 99, Βακαλούδη ό.π. σελ. 32-33

[36] Ιons Veronica 1968, Egyptian Mythology, Newnes Books, London, σελ. 63 και Κ. Μεγαλομάτης, Ίσις, στο Γ. Χριστόπουλος - Ι. Μπαστιάς (εκδ.) Παγκόσμια μυθολογία, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1989. σελ. 238.

[37]Παπαθωμόπουλος – Βαρβούνης ό.π. 2006, σελ. 340, σημ. 52 και Μ. Παπαθωμόπουλος - Μ. Βαρβούνης 2009 ό.π. σελ. 132 σημ. 78 και Βακαλούδη ό.π. σελ. 41-47

[38] «…καί χωρίς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδέ ἐν ὅ γέγονεν». Πρόκειται για το εδάφιο 1/α: 1, με το οποίο αρχίζει  το Ευαγγέλιό του ο Ιωάννης ο Θεολόγος. Με τον ίδιο τρόπο αρχίζει και το βιβλίο της Γενέσεως.

[39] «…καὶ φυγέτωσαν ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ οἱ μισοῦντες αὐτόν.», Απόστολος, Τῌ ΑΓΙᾼ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛῌ ΚΥΡΙΑΚῌ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΕΣΠΕΡΑΣ στίχ. α΄, Ψαλμός 67^ος «…Ὡς ἐκλείπει καπνός, ἐκλιπέτωσαν, ὡς τήκεται κηρὸς ἀπὸ προσώπου πυρός οὕτως ἀπολοῦνται οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ, καὶ οἱ δίκαιοι εὐφρανθήτωσαν….».

[40] Ήσ. 6,13

[41] Ματθαίος 27:46, Μάρκος 15:34

[42] Κοντάκιον Αναλήψεως: «Τὴν ὑπὲρ ἡμῶν πληρώσας οἰκονομίαν, ….Ἐγώ εἰμι μεθ' ὑμῶν, καὶ οὐδεὶς καθ' ὑμῶν». 

[43] «Βοηθὸς καὶ σκεπαστὴς ἐγένετό μοι εἰς σωτηρίαν, οὗτός μου Θεός, καὶ δοξάσω αὐτόν, Θεὸς τοῦ Πατρός μου καὶ ὑψώσω αὐτόν· ἐνδόξως γὰρ δεδόξασται». ᾨδὴ α' Ἦχος πλ. β'  Κυριακή των Απόκρεω

[44]Ψαλμός 123: «.. ἡ βοήθεια ἡμῶν ἐν ὀνόματι Κυρίου τοῦ ποιήσαντος τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν».

[45] Φαίδων Κουκουλές, Βυζαντινών Βίος και Πολιτισμός, Προλήψεις και μαγικαί και δεισιδαίμονες συνήθειαι, τομ. Α2 1948, σελ. 253-254

[46] Θωμάς Μ. Προβατάκης, Τρία χειρόγραφα εξορκισμών από την Κρήτη, Πεπραγμένα του Δ΄ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου (Ηράκλειο 29 Αυγούστου - 3 Σεπτεμβρίου 1976), Πανεπιστήμιο Κρήτης 1981, τόμ. Γ σελ. 394, όπου και σχετική βιβλιογραφία.

[47] Γ. Κ. Σπυριδάκης, Εξορκισμοί και μαγικοί κατάδεσμοι εκ κρητικών χειρογράφων, Επετηρίς Λαογραφικού Αρχείου, τ. 3-4 (1941-1942) σελ. 61 και 71-72, όπου και σχετική βιβλιογραφία.

[48] Θωμάς Μ. Προβατάκης, ό.π. σελ. 388-389

[49] Βακαλούδη, ό.π. σελ. 76

[50] Η φράση «Φῶς Χριστοῦ φαίνει πᾶσι» παραπέμπει στη Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων. βλπ.  Βασίλειος, Αρχιμανδρίτης Προηγούμενος Ιεράς Μονής Ιβήρων, Φως Χριστού φαίνει πάσι, Άγιον Όρος,  Ιερά Μονή Ιβήρων, 2002

[51] Κοινά σύμβολα συναντούνται στο Βερναρδάκειο μαγικό κώδικα βλ. Παπαθωμόπουλος- Βαρβούνης 2006, σελ. 108, φ. 177v. Για τα οφιόσχημα σύμβολα idem σελ. 110 φ. 183r, σελ. 123 φ. 209r , σελ. 151 φ. 262v . Τα σύμβολα που σημειώνονται με γκρι χρώμα ελλείπουν λόγω καταστροφής του φύλλου και συμπληρώθηκαν από τη συνταγή αρ.13.

[52] Κατά Ιωάννη, 1/α: 1

[53] Fritz Graf, ό.π. σελ. 280-306 αρ. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8 κ.ο.κ., Βακαλούδη, ό.π. σελ. 162, Ιωάννης Πετρόπουλος, Η μαγεία στην Ελληνική αρχαιότητα, περ. Αρχαιολογία τεύχ. 70, σελ. 33

[54] Βακαλούδη ό.π. σελ. 118-141

[55] Δ. Σ. Μπενέκος, Η αγωγή των δαιμόνων στην Ήπειρο. Συμβολή στη μελέτη της νεοελληνικής μαγείας. Ιωάννινα 1988, σελ. 90, Βαρβούνης 2006, σελ. 350-351, σημ. 104

[56] Βακαλούδη ό.π., σελ. 163. Για γητειές στις οποίες γίνεται χρήση βελόνας βλ. Λενακάκης 2007, σελ. 208 αρ. 257, σελ 221 αρ. 3α, σελ. 224 αρ. 6α-6β και σελ. 227 αρ. 10

[57] Μπενέκος ό.π. σελ. 102-103, Βακαλούδη 2003, σελ. 90-91, Παπαθωμόπουλος- Βαρβούνης 2006, σελ. 327, σημ. 7 και σελ. 337, σημ. 38

[58] Fritz Graf ό.π. σελ. 312, Παπαθωμόπουλος- Βαρβούνης 2006, σελ. 68 φ.69r , σελ. 155 φ. 269r

[59] Ψαλμός 34

[60] «Μή παραζήλου ἐν πονηρευομένοις μηδὲ ζήλου τοὺς ποιοῦντας τὴν ἀνομίαν, ὅτι ὡσεὶ χόρτος ταχὺ ἀποξηρανθήσονται καὶ ὡσεὶ λάχανα χλόης ταχὺ ἀποπεσοῦνται…» Ψαλμός 36

[61] Ψαλμός 44

[62] Παπαθωμόπουλος-Βαρβούνης 2006, σελ. 348 σημ. 88

[63] Σχετική έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη και θα δημοσιευθεί μελλοντικά από τον γράφοντα.

[64] Βακαλούδη, ό.π. σελ. 76

[65] Ακολουθεί παρένθεση με δυσανάγνωστη λέξη λόγω φθοράς του φύλλου.

[66] Θωμάς Μ. Προβατάκης, ό.π. σελ. 389

[67] Παπαθωμόπουλος –Βαρβούνης 2006, σελ. 356, σημ. 130 και σελ. 387 σημ. 301

[68] Βακαλούδη ό.π. σελ. 118-141

[69] Γεώργιος Μέγας, Ζητήματα Ελληνικής Λαογραφίας, ό.π. σελ. 98, Βακαλούδη ό.π. σελ. 34-35

[70] Κώστας Ρωμαίος, Το φίδι του σπιτιού: νεοελληνική επιβίωση της λατρείας του οικουρού όφεως, περ. Λαβύρινθος τομ. 1 (1973-1974), σελ. 58-64. 

[71] Σαλαβατίζω / σαλαβαντίζω = προσεύχομαι, επιπλήττω κάποιον (Ξανθινάκης ό.π. σελ. 456), ονοματίζω (Σοφία Κοκολάκη-Νίκος Αντωνίου, Αραβοτουρκικές κατακτήσεις και οι γλωσσικές τους επιδράσεις στο δημοτικό τραγούδι της Κρήτης, εκδ. Αφοί Βλάσση, Αθήνα 1999, σελ. 122. Η λέξη παράγεται από την αραβικής προέλευσης salat = προσευχή <  πληθυντ. saiavat = προσευχές. Στην προκειμένη περίπτωση φαίνεται πως οι ερμηνείες που δίδονται στη λέξη, δεν ανταποκρίνονται στο περιεχόμενο του μαγικού κατάδεσμου. Πιθανότατα εδώ να σημαίνει σφάζω.

[72] Fritz Graf ό.π. σελ. 141, 290-292 αρ. 14-16

[73] Το ασκί κατασκευάζεται από δέρμα κατσικιού και όχι προβάτου.

[74] Λενακάκης ό.π. σελ. 18-19, Βακαλούδη, ό.π. σελ. 145

[75] Το κουρπάνι ή κουρμπάνι γιορτάζεται και σε περιοχές της Μακεδονίας και Θράκης: στις 18 Ιανουαρίου του Αγίου Αθανασίου στο Καλαμπάκι της Δράμας, την ημέρα της Αναλήψεως στη Γρίβα, την ημέρα των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης την 21η Μαΐου στα αναστενάρια, στις 26-27 Ιουλίου, του Αγίου Παντελεήμονα, στο Αμύνταιο Φλώρινας. To Kουρμπάνι αναβιώνεται ακόμα στην γιορτή του Αγίου Γεωργίου στο Πολύκαστρο μεταφερμένο ως έθιμο από την Ανατολική Ρωμυλία το 1920. Στην κρητική διάλεκτο ο όρος κουρμπάνι χρησιμοποιείται ως μουσουλμανικός θρησκευτικός όρος (κουρμπάνι = κουρμπάν μπαϊράμ) και ως δηλωτικό του ζώου για σφαγή (κουρμπάνι = ζώο για θυσία) βλ. Σοφία Κοκολάκη – Νίκος Αντωνίου, Αραβοτουρκικές κατακτήσεις και οι γλωσσικές τους επιδράσεις στο δημοτικό τραγούδι της Κρήτης, εκδ. Αφοί Βλάσση, Αθήνα 1999, σελ. 87.

[76] Βακαλούδη 2003, σελ. 40-47

[77] Ψαλμός 9^ος «…οὗ ἀρᾶς τὸ στόμα αὐτοῦ γέμει καὶ πικρίας καὶ δόλου, ὑπὸ τὴν γλῶσσαν αὐτοῦ κόπος καὶ πόνος».

[78] Μπενέκος ό.π. σελ. 35, 43, Γ. Ι.  Καλαϊσάκης, Κρητικαί προλήψεις, Δελτίον Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος τομ. 2, 1885, σελ. 124

[79] Η φράση παραπέμπει στην νεκρώσιμη ακολουθία: «…Ὁ καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων τὴν ἐξουσίαν ἔχων, ὡς ἀθάνατος Βασιλεύς, καὶ ἀναστάς ἐκ νεκρῶν Χριστὸς ὁ ἀληθινὸς Θεὸς…».

[80] Η φράση παραπέμπει στην Κυριακή προσευχή «…γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ τῆς γῆς. τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον ….»

[81] Λείπει λέξη λόγω φθοράς του φύλλου.

[82] Γεώργιος Μέγας, Ζητήματα Ελληνικής Λαογραφίας, ό.π. σελ. 97-8

[83] Παπαθωμόπουλος-Βαρβούνης 2006, σελ. 335, σημ. 30-31 και 54

[84] «Ἐν τῆ Ἐρυθρᾷ θαλάσσῃ, τῆς ἀπειρογάμου νύμφης, εἰκὼν διεγράφη ποτέ. Ἐκεῖ, Μωϋσῆς διαιρέτης τοῦ ὕδατος, ἐνθάδε, Γαβριὴλ ὑπηρέτης τοῦ θαύματος. Τότε, τὸν βυθόν ἐπέζευσεν ἀβρόχως Ἰσραήλ, νῦν δέ, τὸν Χριστὸν ἐγέννησεν ἀσπόρως ἡ Παρθένος. Ἡ θάλασσα, μετὰ τὴν πάροδον τοῦ Ἰσραήλ, ἔμεινεν ἄβατος, ἡ ἄμεμπτος, μετὰ τήν κύησιν τοῦ Ἐμμανουήλ, ἔμεινεν ἄφθορος. Ὁ ὤν, καὶ προών, καὶ φανεὶς ὡς ἄνθρωπος Θεός, ἐλέησον ἡμᾶς».. (Παρακλητική, Θεοτοκίον).